लुम्बिनी, नेपाल — भगवान् बुद्धको पवित्र जन्मस्थल लुम्बिनीमा सन् २०२५ मा पर्यटक आगमनमा मध्यम गिरावट देखिएको छ। सन् २०२४ मा ११,७२,२८२ पर्यटक आएकोमा २०२५ मा ११,१४,२६६ पर्यटक पुगेका छन्। लुम्बिनी विकास कोषद्वारा सार्वजनिक तथ्याङ्कअनुसार यो ५८,०१६ पर्यटकको कम हो, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ४.९५ प्रतिशतले घटेको देखिन्छ।
श्रेणीगत विश्लेषणले स्वदेशी, क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आगमनमा फरक–फरक प्रवृत्ति देखाएको छ।

पर्यटक आगमन तुलना (२०२४–२०२५)

प्रकार	२०२४	२०२५	अन्तर	% परिवर्तन
नेपाली	७५९,९९०	७०२,९१०	-५७,०८०	-७.५१%
भारतीय	३००,८८९	२७०,३८७	-३०,५०२	-१०.१४%
अन्य पासपोर्टधारी	१११,४०३	१४०,९६९	+२९,५६६	+२६.५४%
जम्मा	११,७२,२८२	११,१४,२६६	-५८,०१६	-४.९५%

सन् २०२५ मा पनि स्वदेशी पर्यटन लुम्बिनीको प्रमुख आधार नै रह्यो। तर नेपाली पर्यटक आगमन ७.५१ प्रतिशतले घट्दा कुल गिरावटमा यसको योगदान सबैभन्दा ठूलो देखियो। त्यसैगरी भारतीय पर्यटक आगमन १०.१४ प्रतिशतले घटेको, जसले सीमापार धार्मिक यात्रा तथा छोटो दूरीको भ्रमणमा सुस्तता आएको संकेत गर्दछ।

यसको विपरीत, भारत बाहेकका अन्य मुलुकका पासपोर्टधारी अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकहरूमा २६.५४ प्रतिशतको उल्लेखनीय वृद्धि देखिएको छ, जसले करिब ३० हजार पर्यटक थपिएको संकेत गर्दछ। यस वृद्धिले स्वदेशी तथा भारतीय पर्यटक घट्दाको असरलाई केही हदसम्म सन्तुलनमा ल्याएको छ र लुम्बिनीप्रति अन्तर्राष्ट्रिय तीर्थयात्री तथा सांस्कृतिक पर्यटकहरूको आकर्षण बढ्दै गएको पुष्टि गर्दछ।

सन् २०२५ मा लुम्बिनी आउने अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकहरूमा बौद्ध बहुल र पूर्वी एसियाली देशहरूको प्रभुत्व स्पष्ट देखियो। श्रीलङ्का ३२,२८७ पर्यटकसहित पहिलो स्थानमा रह्यो भने थाइल्यान्ड (१९,८९१) र म्यान्मार (१८,५२८) क्रमशः दोस्रो र तेस्रो स्थानमा रहे। चीन १०,७८९ पर्यटकसहित चौथो, भियतनाम ८,६१५ सहित पाँचौँ स्थानमा रह्यो। दक्षिण कोरिया (३,८९५) र जर्मनी (२,३७८) क्रमशः छैटौँ र सातौँ स्थानमा रहे, जहाँ जर्मनी प्रमुख युरोपेली स्रोत बजारका रूपमा देखिएको छ। शीर्ष स्रोत मुलुकहरूमा एसियाली देशहरूको वर्चस्वले विश्व बौद्ध तीर्थ पर्यटनमा लुम्बिनीको केन्द्रीय भूमिका झल्काउँछ भने युरोपेली पर्यटकको उपस्थितिले यसलाई विश्व सम्पदा तथा सांस्कृतिक गन्तव्यका रूपमा बढ्दो मान्यता मिलिरहेको संकेत गर्दछ।

पर्यटन अधिकारीहरूका अनुसार समग्र गिरावटको प्रमुख कारण देशभित्र र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा देखिएको राजनीतिक अस्थिरता हो, जसले यात्राको आत्मविश्वास घटाएको र वर्षभरि योजनाबद्ध भ्रमणमा अवरोध सिर्जना गरेको छ। साथै, नेपालको प्रमुख पूर्व–पश्चिम यातायात मार्ग महेन्द्र राजमार्गको कमजोर सडक अवस्था, बारम्बारको क्षति, जाम र ढिलाइले स्थलमार्गबाट लुम्बिनी आउने स्वदेशी तथा भारतीय पर्यटकलाई निरुत्साहित गरेको छ।

यी चुनौतीहरूका बाबजुद पनि अधिकारीहरू आशावादी छन्। गैर–भारतीय अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको निरन्तर वृद्धिले बौद्ध तीर्थ तथा सम्पदा पर्यटन केन्द्रका रूपमा लुम्बिनीको विश्वव्यापी पहिचान सुदृढ हुँदै गएको स्पष्ट हुन्छ। लुम्बिनी विकास कोषले राजनीतिक स्थिरता, विशेष गरी महेन्द्र राजमार्गको सुधारसहित सडक पूर्वाधार सुदृढीकरण र यातायात पहुँच विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ।

यद्यपि सन् २०२५ ले २०२४ को कीर्तिमानी सफलता दोहोर्याउन सकेन, सामान्य मात्रामा भएको कुल गिरावट र बलियो अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनले लुम्बिनीको पर्यटन क्षेत्र दीर्घकालीन रूपमा सबल र सम्भावनायुक्त रहेको संकेत गर्दछ।